Gemeentes


Vriezenveen

Schoutambt Vriezenveen

Schoutambt Vriezenveen was een onderdeel van de heerlijkheid Almelo en Vriezenveen. In de 14e eeuw krijgen "vrijen Vresen" het privilege het gebied van de heerlijkheid ten noorden van de Almelose Aa te ontginnen. Hier ontstaat zodoende een schoutambt, dat later in 1810 overgaat in de gemeente Vriezenveen. Volgens G.J. ter Kuile sr. is de heerlijkheid oorspronkelijk wel een marke geweest, maar de laatste verwijzingen naar de Almeler marke zijn uit de 15e eeuw1. Vriezenveen op zich is dus nooit een marke geweest.

Grensconflicten

De heerlijkheid Almelo had in de 18e eeuw met de meeste buren grensconflicten. Het conflict in het noorden had als achtergrond het verdwijnen van het klooster in Sibculo. De gronden van het klooster waren in 1406 door Beatrix II, gravin van Almelo aan het klooster afgestaan, onder de voorwaarde dat de broeders "den dienste Godes daegeliks" zouden betrachten "unde Sibiculo geistlick blieve"1. Omstreeks 1580 werd het klooster opgeheven en de gronden van het klooster vervielen aan de provincie, net als veel andere kerkelijke goederen. Vanaf het begin van de 18e eeuw probeerden de heren van Almelo deze grond weer in eigendom te krijgen. Het geschil werd in 1770 en 1771 deels opgelost met een "conventie tusschen heren gecommitteerden van Ridderschap en Steden toenmalige Staten van Overijssel ter eenre, en de grave van Rechteren Almelo ter andere zijde". Op de vastgelegde grens werden 10 palen geplaatst: de "Laatste of Westelijke steen" (A op de kaart hieronder) en verder van het westen naar het oosten, Paal 9, 8, etc. Het westelijke deel van de grens werd echter niet vastgelegd; dit zou pas definitief in 1937 geregeld worden. Meer details over deze geschiedenis is te vinden in Geen paal zonder kabaal3.

Grenspalen

Paal 1 werd in 1770 geplaatst, maar bleek verkeerd geplaatst. Daarna is hij verplaatst, en staat nu zo'n 250 van de grens met Duitsland2. Op de juiste lokatie van Paal 1 is 1778 een deze paal geplaatst (nu met nummer 99), naar aanleiding van een akkoord met het graafschap Bentheim. Aan het einde van de Groene Dijk in Kloosterhaar, het noordelijkste puntje van Twente, staat een zandstenen paal, die mogelijk de originele Paal 2 is.
Ook in 1937 werden diverse nieuwe obeliskvormige betonnen grenspalen geplaatst3,4. Ook op de lokaties van de Paal 6 t/m 9 zijn deze grenspalen geplaatst; waar de oorspronkelijke palen gebleven zijn is onbekend. Nabij de "nieuwe" grens, aan de noordkant van Westerhaar, is deze paal te vinden.

Kaart

In 1832 loopt de noord-west grens dus rechtstreeks van de Westelijke steen naar de Bentinck paal. De posities van de Bentinck paal en Hammer paal zijn schattingen, de fout zou tot 100 meter kunnen bedragen. De Bentinck paal is een compromis uit 1817: Ambt-Hardenberg wilde een grens die van de Westelijke steen recht naar de Hammer paal liep.
Een merkwaardigheid is dat in het proces-verbaal de grens met Wierden loopt tot de eerste paal tussen Daarle en Vriezenveen. De kadastrale kaart laat (terecht) gemeente Wierden enkele honderderd meters zuiderlijker eindigen.

Kaarten

Bronnen

  1. G.J. ter Kuile sr., De opkomst van Almelo en omgeving, tweede druk (1947), p. 58.
  2. J. ten Have, Grensgang, (2012), p. 131.
  3. Gerhard Post, Geen paal zonder kabaal, in "Waver 't Vjenne", november 2015.
  4. Ruzie om het Twistveen beslecht